ചില മാധ്യമങ്ങള്‍ വിഷയത്തെ വേറെ തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാന്‍ ശ്രമിച്ചു. സാമൂഹ്യ മാധ്യമങ്ങളുടെ കാര്യം പറയാനില്ല. മുന്‍വിധിയോടെയാണ് പലരും സംഭവത്തെ കണ്ടത്. അന്വേഷണത്തില്‍ കൂടുതല്‍ കാര്യങ്ങള്‍ പുറത്ത് വരട്ടെയെന്നും സാദിഖലി ശിഹാബ് തങ്ങള്‍ പറഞ്ഞു.

ചാണ്ടി ഉമ്മനുമായി ചിലവഴിച്ച സമയങ്ങളത്രയും ഉമ്മൻ ചാണ്ടിയുടെ ഓർമകളിലൂടെയുള്ള സഞ്ചാരം കൂടിയായിരുന്നുവെന്ന് പി കെ കുഞ്ഞാലിക്കുട്ടി പറഞ്ഞു.

ഐക്യരാഷ്ട്ര സഭ അതിനു വേണ്ടി പ്രത്യേകമായ ഇടപെടല്‍ നടത്തണം. ഹമാസ് തീവ്രവാദികളാണെന്ന് പറയുമ്പോള്‍ ഇസ്രായേലിന്റെ തീവ്രവാദം കാണാതെ പോകരുത്. നിരന്തരമായ പ്രകോപനമാണ് ഇസ്രായേല്‍ നടത്തുന്നത്. അക്രമങ്ങളില്‍ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് നിരപരാധികളാണ്. ഇങ്ങനെ കൂട്ടക്കൊല നടത്തിയിട്ടല്ല ഖുദ്സ് മോചനം സാധ്യമാകേണ്ടത്. രാഷ്ട്രീയ പരിഹാരത്തിനാണ് എല്ലാവരും ശ്രദ്ധ ചെലുത്തേണ്ടതെന്നും സാദിഖലി ശിഹാബ് തങ്ങള്‍ പറഞ്ഞു.

? നാല്‍പ്പതാണ്ടിനിപ്പുറം സി.എച്ചിനെ ഓര്‍ത്തെടുക്കുമ്പോള്‍ ആദ്യം മനസില്‍ വരുന്നത്

= ‘സി.എച്ച്’ എന്ന് കേള്‍ക്കുമ്പോള്‍ ഇതിഹാസ പുരുഷനാണ് മനസില്‍ ആദ്യം തെളിഞ്ഞുവരുന്നത്. അത് ആലങ്കാരികമല്ല. സമുദായത്തിന്റെ ഓരോ നിശ്വാസത്തിലും അലിഞ്ഞുചേര്‍ന്ന സത്യമാണത്. സി.എച്ചാണ് കേരള മുസ്‌ലിംകളുടെ സ്വത്വബോധത്തെ വളര്‍ത്തി വലുതാക്കിയത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഭാവനകളെ സാങ്കല്‍പികമായി ഒന്നു മാറ്റിനിര്‍ത്തി നോക്കൂ. എത്രമേല്‍ വലിയ ശൂന്യതയാകും ആ ഭാവനയില്‍ രൂപപ്പെടുക. ഏറെ കാലം പിന്നില്‍ നില്‍ക്കുന്ന സമൂഹത്തെയും നിങ്ങള്‍ക്ക് ആ കണ്ണാടിയില്‍ കാണാം. ‘ശബ്ദമില്ലാത്തവരുടെ ശബ്ദം’ എന്നായിരുന്നു സി.എച്ചിനെ വിശേഷിപ്പിച്ചിരുന്നത്. പിന്നാക്ക-ന്യൂനപക്ഷ സമുദായങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങള്‍ക്കുവേണ്ടി ആയുഷ്‌കാലം മുഴുവന്‍ പോരാടിയ സി.എച്ചിനോട് ആ വിശേഷണം പൂര്‍ണമായും അര്‍ത്ഥം ചേര്‍ന്നുനിന്നു. മികച്ച ഭരണാധികാരി, സാമൂഹ്യ പരിഷ്‌കര്‍ത്താവ്, സാംസ്‌കാരിക നായകന്‍, സമുദായ സമുദ്ധാരകന്‍, സാഹിത്യ തേജസ്വി… ഇതെല്ലാം സമഞ്ജസമായി സമ്മേളിച്ച സി.എച്ചിനെ ‘ഇതിഹാസ’മായിട്ടല്ലാതെ മനസില്‍ സങ്കല്‍പിക്കാനാവില്ല.

? സി.എച്ചിന്റെ ദര്‍ശനങ്ങള്‍ എത്രമേല്‍ സ്വാധീനം ചെലുത്തി?

=കുട്ടിക്കാലത്തുതന്നെ സി.എച്ചിനോട് അടങ്ങാത്ത അഭിനിേവശമായിരുന്നു. വന്ദ്യപിതാവ് പൂക്കോയ തങ്ങളെ കാണാനും രാഷ്ട്രീയ കാര്യങ്ങള്‍ ചര്‍ച്ചചെയ്യാനും കൊടപ്പനക്കല്‍ തറവാട്ടില്‍ എത്തുമ്പോള്‍ സി.എച്ചിനെ കൗതുകത്തോടെ നോക്കിനിന്നിട്ടുണ്ട്. പലപ്പോഴും ഞങ്ങളെ ചേര്‍ത്തുപിടിച്ച് പഠനകാര്യങ്ങള്‍ ചോദിച്ചറിയുന്നത് ഇന്നും ഓര്‍മച്ചെപ്പിലുണ്ട്. ആ വേഷവും ഭാവവും സംസാരവും പെരുമാറ്റവുമെല്ലാം ആരെയും ആകര്‍ഷിക്കുന്നതായിരുന്നു. കൂടുതല്‍ അടുത്തറിഞ്ഞപ്പോഴാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകളുടെ ആഴവും പരപ്പും ബോധ്യമായത്. സി.എച്ചിന്റെ സംസാരങ്ങളിലൊന്നും പാഴ്‌വാക്കുകളുണ്ടായിരുന്നില്ല. അര്‍ത്ഥതലങ്ങള്‍ അടങ്ങിയതല്ലാത്ത ഒരു വാക്കുപോലും അദ്ദേഹം ഉരുവിട്ടിട്ടില്ല. അത് ഗൗരവമുള്ളതാകാം, നര്‍മരസമുള്ളതാകാം, ആക്ഷേപഹാസ്യമാകാം. എല്ലാം ഔചിത്യത്തോടെ മാത്രം ഉപയോഗിച്ചു എന്നതാണ് സി.എച്ചിനെ വ്യതിരക്തനാക്കുന്നത്.

സി.എച്ചിന്റെ ദര്‍ശനങ്ങളാണ് ഇന്ന് മുസ്‌ലിം സമുദായത്തിന്റെ ഭാവിയെ ഭാസുരമാക്കിയത്. സമൂഹത്തിന് ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസ പ്രതലമൊരുക്കുക എന്നതായിരുന്നു സി.എച്ചിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സ്വപ്‌നം. അതിനുവേണ്ടി നാടുനീളെ അദ്ദേഹം സഞ്ചരിച്ചിട്ടുണ്ട്. പല നാട്ടുകാരും സി.എച്ചിനെ സമീപിച്ചിട്ടുമുണ്ട്. തനിക്ക് അധികാരം ലഭിച്ചപ്പോഴെല്ലാം ആ സ്വപ്‌നം സാക്ഷാത്കരിക്കാന്‍ സി.എച്ചിനായിട്ടുണ്ട്. 1967ലെ ഇ.എം.എസ് മന്ത്രിസഭയില്‍ വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. മാറ്റങ്ങളും പുരോഗമന പരിഷ്‌കാരങ്ങളുമായി വിദ്യാര്‍ഥികളില്‍ പുത്തനുണര്‍വ് സമ്മാനിച്ചതായിരുന്നു സി.എച്ചിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രിക്കാലം. പിന്നാക്ക പ്രദേശങ്ങളിലും സമുദായങ്ങളിലും വൈജ്ഞാനിക ചിന്തകളെ പ്രസരണം ചെയ്യാനും അക്കാലം സി.എച്ചിന് സാധിച്ചിട്ടുണ്ട്. കേരളം കണ്ട ഏറ്റവും മികച്ച വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രിയായി ഇന്നും അദ്ദേഹം വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു.

പത്താം ക്ലാസ് വരെ വിദ്യാഭ്യാസം സൗജന്യമാക്കിയത് സി.എച്ചിന്റെ കാലത്താണല്ലൊ. അതേ കാലത്തുതന്നെയാണ് മുസ്‌ലിം പെണ്‍കുട്ടികള്‍ക്ക് ഹൈസ്‌കൂള്‍ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് സ്‌കോളര്‍ഷിപ്പ് നടപ്പിലാക്കിയതും. ഇന്ന് മുസ്‌ലിം പെണ്‍കുട്ടികള്‍ വിദ്യഭ്യാസ മേഖലയിലെ സുവര്‍ണ നക്ഷത്രങ്ങളാണ്. റാങ്കുകളും പദവികളുമെല്ലാം അവരെ തേടിവരുന്ന കാലമാണിത്. പെണ്‍കുട്ടികള്‍ക്ക് ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസം എന്നത് സി.എച്ചിന്റെ നിറമുള്ള സ്വപ്‌നമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകളിലും പ്രസംഗങ്ങളിലും അതൊരു സിദ്ധാന്തമായി സമുദായത്തെ പഠിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു. ഇന്ന് ബഹിരാകാശ ഗവേഷണത്തോളം ഉയര്‍ന്നുനില്‍ക്കുകയാണ് മുസ്‌ലിം പെണ്‍കുട്ടികള്‍. ഉന്നത നേട്ടങ്ങള്‍ അവരെ തേടിയെത്തുമ്പോള്‍ നാം ‘സി.എച്ച് സ്വപ്‌നം കണ്ടത്’ എന്ന് അറിയാതെ വിശേഷിപ്പിച്ചു പോകുന്നതുതന്നെ സി.എച്ചിന്റെ ദാര്‍ശനികതയുടെ വിജയമാണ്. മുസ്‌ലിം സമുദായത്തെ ഭൗതിക വിദ്യാഭ്യാസത്തിലേക്ക് ആകര്‍ഷിക്കാന്‍ വേണ്ടിയാണ് അദ്ദേഹം പ്രാഥമിക വിദ്യാലയങ്ങളില്‍ അറബി ഭാഷ നിര്‍ബന്ധമാക്കിയത്. എത്ര ബുദ്ധിപരമായ സമുദ്ധാരണ രീതിയായിരുന്നു അത്. സൂക്ഷ്മകാഴ്ചപ്പാട്‌കൊണ്ടും ക്രിയാത്മക പ്രവര്‍ത്തനംകൊണ്ടും വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയില്‍ വിപ്ലവ പരിവര്‍ത്തനമായിരുന്നു സി.എച്ച് കാഴ്ച്ചവെച്ചത്. പ്രൈമറിതലം മുതല്‍ യൂണിവേഴ്‌സിറ്റി തലം വരെ സമുദായത്തിന് വിദ്യാഭ്യാസ വഴി വെട്ടിത്തെളിച്ചതില്‍ സി.എച്ചിന്റെ പങ്ക് നിസ്തുലമാണ്.

? ‘ബഹുസ്വരതയെ ബഹുമാനിച്ച സി.എച്ച്’ എങ്ങനെ വിലയിരുത്തുന്നു?

= സി.എച്ച് ഉയര്‍ത്തിപ്പിടിച്ച ഏറ്റവും വലിയ മൂല്യമായിരുന്നു ബഹുസ്വരത. അവകാശപ്പോരാട്ടങ്ങള്‍ അടിയറവെക്കാതെയായിരുന്നു സി.എച്ച് ബഹുസ്വര സമൂഹത്തെ തന്നിലേക്ക് ആകര്‍ഷിച്ചത്. വാക്കിലും നോക്കിലും പ്രവൃത്തിയിലുമെല്ലാം സംശയലേശമന്യേ സി.എച്ച് അത് തെളിയിച്ചു. ബഹുസ്വര സമൂഹത്തിലെ പൊതുരാഷ്ട്രീയ അമരക്കാരനായും ജനാധിപത്യ അവകാശ സംരക്ഷകനായുമാണ് സി.എച്ചിനെ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടത്. സാമൂഹിക സഹവര്‍ത്തിത്തവും സാമുദായിക സൗഹാര്‍ദവും നിലനിന്നുകാണാനാണ് സി.എച്ച് പ്രവര്‍ത്തിച്ചത്. മറ്റു സമുദായങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളില്‍നിന്നു തലനാരിഴ പോലും തങ്ങള്‍ക്കുവേണ്ടെന്നു പറഞ്ഞാണ് തങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളില്‍ അണുമണിപോലും വിട്ടുതരികയില്ല എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചത്. ഇതൊരു നയപ്രഖ്യാപനംപോലെ ഇന്നും പ്രസക്തമായി നിലനില്‍ക്കുകയാണ്. തികഞ്ഞ മതവിശ്വാസിയായിരിക്കെതന്നെ കറകളഞ്ഞ മതേതരവാദിയാകാന്‍ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിഞ്ഞു. മതേതരത്വം എന്നത് സാമൂഹിക, സാംസ്‌കാരിക രംഗങ്ങളിലെല്ലാം തലമുറകളായി ജനങ്ങള്‍ നിലനിര്‍ത്തിപ്പോന്ന സാമുദായിക സൗഹൃദത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ രൂപമാണെന്നായിരുന്നു സി.എച്ചിന്റെ പക്ഷം. അതിന്റെ അനിവാര്യത രാഷ്ട്രീയത്തിന്റേതും ഭരണക്രമത്തിന്റേതും മാത്രമല്ല, സമൂഹത്തിന്റേതും സംസ്‌കൃതിയുടേതുമാണെന്ന് അദ്ദേഹം എപ്പോഴും ഓര്‍മിപ്പിച്ചു.

കേരള മുസ്ലിം സമുദായത്തില്‍ പാരമ്പര്യത്തേയും ആധുനികതയേയും കൂട്ടിയിണക്കിയ വ്യക്തിയാണ് സി.എച്ച് എന്നു മുസ്ലിംസ് ഓഫ് കേരള എന്ന ഗവേഷണ ഗ്രന്ഥമെഴുതിയ ഡോ. റൊളാങ് ഇ മില്ലര്‍ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട.് മുസ്ലിം സമുദായത്തെ മതേതര ജനാധിപത്യ മാര്‍ഗത്തില്‍ രാഷ്ട്രീയമായി സംഘടിപ്പിക്കാനും പിന്നാക്ക-ന്യൂനപക്ഷ വിഭാഗങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങള്‍ക്കു വേണ്ടി മറ്റു പ്രസ്ഥാനങ്ങളുമായി സഹകരിച്ച് പ്രവര്‍ത്തിക്കാനുമാണ് സി.എച്ച് പഠിപ്പിച്ചത്. സാമൂഹികമായ വ്യവഹാരങ്ങളുടെ ദിശ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഭരണകൂടവും രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വവും പൂര്‍ണമായും മതേതരമായിരിക്കണമെന്ന നിര്‍ബന്ധ ബുദ്ധിയും സി.എച്ചിനുണ്ടായിരുന്നു. മതാനുഷ്ഠാനങ്ങള്‍ കണിശമായി നിര്‍വഹിക്കുന്ന യഥാര്‍ത്ഥ മുസ്ലിമായിരിക്കെതന്നെ മതനിരപേക്ഷ മേഖലകളില്‍നിന്ന് ആദരം നേടാന്‍ കഴിയുമെന്ന് സി.എച്ച് കാണിച്ചുതന്നു. ബഹുസ്വര സമൂഹത്തില്‍ നല്ല വ്യക്തിത്വം നിലനിറുത്തി മുഖ്യധാരയില്‍ നിലയുറപ്പിക്കാനുള്ള ദിശാബോധമാണ് സി.എച്ച് പകര്‍ന്നുനല്‍കിയത്.

? സാഹിത്യകാരനായ സി.എച്ച് അക്കാലത്തെ അലങ്കാരമല്ലേ?

= സി.എച്ചിന്റെ എഴുത്തും പ്രസംഗവും നര്‍മവുമെല്ലാം സമുദായത്തിന് ഉണര്‍വുണ്ടാക്കിയിട്ടുണ്ട്. എത്രദൂരം താണ്ടിയും എത്രനേരം കാത്തിരുന്നും ആ വാക്കുകള്‍ കേള്‍ക്കാന്‍ ജനങ്ങള്‍ ഒഴുകിയെത്തുമായിരുന്നു. അഭിസംബോധന കൊണ്ടുതന്നെ സദസിനെ ഇളക്കിമറിക്കുന്ന വാഗ്ധോരണിയില്‍ ആരും ലയിച്ചിരുന്നുപോകും. ഒരു വാചകത്തില്‍തന്നെ ശോകത്തിന്റെ നിഴല്‍ പരത്താനും ക്ഷോഭത്തിന്റെ കടലിരമ്പമുണ്ടാക്കാനും ഫലിതം ചേര്‍ത്ത് പൊട്ടിച്ചിരിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന അനുപമ സിദ്ധിയായിരുന്നു സി.എച്ചിന്. ഉറങ്ങിക്കിടന്ന മുസ്‌ലിം സമുദായത്തെ അദ്ദേഹം ഉണര്‍ത്തിച്ചിന്തിപ്പിച്ചത് ആ പ്രസംഗങ്ങളിലൂടെയാണ്. കാല്‍പ്പനികതയും സര്‍ഗാത്മകതയും സി.എച്ചിന്റെ കൂടപ്പിറപ്പുകളായിരുന്നു. വര്‍ഷങ്ങള്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടും സി.എച്ചിന്റെ പ്രയോഗങ്ങളും ഉപമകളും ഇന്നും രാഷ്ട്രീയ വേദികളില്‍ മുഴങ്ങുന്നത് നാം കേള്‍ക്കുന്നു. ചിലപ്പോള്‍ പണ്ഡിതോചിതമാകും ആ പ്രഭാഷണം. മറ്റുചിലപ്പോള്‍ ആവേശ പ്രസംഗവും. രണ്ടിലും ആവശ്യത്തിന് നര്‍മവും കടന്നുവരും. ഏതുതരം പ്രസംഗമാണെങ്കിലും എല്ലാറ്റിലും അടങ്ങിയ കാതല്‍ നവോത്ഥാനമാകും. സമുദായത്തിനു വളരാനുതകുന്ന വളമിട്ടുനല്‍കുന്നതായിരുന്നു സി.എച്ചിന്റെ വാക്കുകളത്രയും. ജനാധിപത്യം, മതേതരത്വം തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാനപരമായ രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളെയും നിലപാടുകളെയുമെല്ലാം സി.എച്ച് സമീപിച്ചത് സാംസ്‌കാരികപരമായ ഉള്‍ക്കാഴ്ചയോടെയായിരുന്നു. വാഗ്മിയായും പത്രാധിപരായും സഞ്ചാര സാഹിത്യകാരനായും ഭരണകര്‍ത്താവായും അറിയപ്പെട്ട സി. എച്ച് കേരളത്തിലെ തലയെടുപ്പുള്ള സാഹിത്യകാരന്മാരുമായും ബുദ്ധിജീവികളുമായും പുലര്‍ത്തിയ വ്യക്തിബന്ധം നമുക്ക് അഭിമാനം പകരുന്നതാണ്. ചന്ദ്രികയുടെ പത്രാധിപരായി സാഹിത്യ നഭസ്സില്‍ ജ്വലിച്ചുനിന്ന സി.എച്ച് തന്റെ തൂലികത്തുമ്പും സമുദായ സമുദ്ധാരണത്തിന്റെ പടവാളാക്കുകയായിരുന്നു.

? സി.എച്ചിന്റെ സൗന്ദര്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേതൃഗുണമായിരുന്നോ?

= തീര്‍ച്ചയായും ഒരു നല്ല നേതാവിന്റെ എല്ലാ നേതൃഗുണങ്ങളും സി.എച്ചില്‍ സമ്മേളിച്ചിരുന്നു. ഖാഇദെ മില്ലത്തിന്റെ ആത്മാര്‍ത്ഥതയും സീതിസാഹിബിന്റെ ധൈഷണികതയും ബാഫഖി തങ്ങളുടെ ആര്‍ദ്രതയും അലിഞ്ഞുചേര്‍ന്ന വ്യക്തിത്വമായിരുന്നു സി.എച്ചിന്റേത്. മതം, രാഷ്ട്രീയം, സമുദായം, സമൂഹം, സംസ്‌കാരം, സാഹിത്യം, ധര്‍മം, നര്‍മം… ഇങ്ങനെ വിവിധ വിഷയങ്ങളില്‍ ആശയസമ്പുഷ്ടമായിരുന്നു സി.എച്ചിന്റെ ചിന്ത. അതുകൊണ്ടുതന്നെ നല്ല നേതാവിന്റെ പക്വത സി.എച്ചിന്റെ വാക്കുകളില്‍ മാത്രമായിരുന്നില്ല, പ്രവൃത്തികളിലും പ്രശോഭിച്ചു നിന്നു. ചെയ്യുന്ന പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളില്‍ ആത്മാര്‍ത്ഥതയും നിഷ്‌കളങ്കതയും മാത്രം നിഴലിച്ച സി.എച്ചിന് മുന്നിലേക്ക് സ്ഥാനങ്ങള്‍ തേടിയെത്തുകയായിരുന്നു. അറിവിലൂടെ സമൂഹത്തെ മുന്നോട്ടുനടത്താനും അധികാരത്തിലൂടെ സമുദായത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്താനുമുള്ള വിചാരപ്പെടലുകള്‍ സി.എച്ചിന്റെ ചിന്താമണ്ഡലത്തെ ഊതിക്കാച്ചിയെടുത്തു. മുസ്‌ലിംലീഗിന്റെ അമരത്തും മുന്നണി രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ മര്‍മത്തിലും സി.എച്ചിന്റെ നേതൃവൈഭവം കണ്ടു. സത്താര്‍ സേട്ട് സാഹിബിന്റേയും സീതിസാഹിബിന്റേയും പരിലാളനയില്‍ ബാഫഖി തങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹാശിസുകളോടെ വളര്‍ന്ന സി.എച്ച് വളരെ ചെറുപ്പത്തിലേ മുസ്‌ലിംലീഗിന്റെ നേതൃനിരയിലെത്തി. മുപ്പതാം വയസ്സിലാണ് അദ്ദേഹം കേരള നിയമസഭയില്‍ പാര്‍ട്ടിയുടെ നിയമസഭാകക്ഷി നേതാവായത്. കക്ഷി നേതാവായും സ്പീക്കറായും മുഖ്യമന്ത്രിയായും നിയമസഭയില്‍ പ്രവര്‍ത്തിച്ച റെക്കോര്‍ഡ് സി.എച്ചിനു മാത്രമാണ്. നഗരസഭാംഗമായി തുടങ്ങിയ സി.എച്ച് രണ്ടുതവണ ലോക്സഭയിലുമെത്തിയത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേതൃതലം അടയാളപ്പെടുത്തുന്നതാണ്.

അപകര്‍ഷബോധം അദ്ദേഹത്തെ തീരെ തൊട്ടുതീണ്ടിയിരുന്നില്ല. അണികളില്‍ അഭിമാനബോധമുണ്ടാക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചത്. ചെങ്കോട്ടയും കുത്തബ്മിനാറും താജ്മഹലുമെല്ലാം ഉയര്‍ത്തിക്കാട്ടി പിന്നാക്കത്തിന്റെ കാവടി ഇറക്കിവെക്കാന്‍ അദ്ദേഹം സമുദായത്തോട് ആഹ്വാനം ചെയ്തുകൊണ്ടേയിരുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസംകൊണ്ട് അന്തസുള്ളവരാകാനും സംഘബോധം കൊണ്ട് ശക്തരാകാനും പഠിപ്പിച്ച നേതാവായിരുന്നു സി.എച്ച്. ആളിപ്പടരുന്ന തീനാളങ്ങള്‍ക്കിടയിലൂടെ കാലുഷ്യമില്ലാത്ത ഇടങ്ങള്‍ സൃഷ്ടിക്കാന്‍ സി.എച്ച് ഓടിനടന്നു. ഖാഇദെമില്ലത്ത് മുഹമ്മദ് ഇസ്മാഈല്‍ സാഹിബ്, സയ്യിദ് അബ്ദുറഹിമാന്‍ ബാഫഖി തങ്ങള്‍, കെ.എം സീതിസാഹിബ്, പാണക്കാട് പൂക്കോയ തങ്ങള്‍, ശിഹാബ് തങ്ങള്‍ തുടങ്ങിയവരുടെ നേതൃത്വത്തിനുകീഴില്‍ മുസ്‌ലിംലീഗിന്റെ മുന്നണിപ്പോരാളിയാകാനും സി.എച്ചിന് കഴിഞ്ഞു.

മുതുവല്ലൂര്‍ ദുര്‍ഗാഭഗവതി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുനരുദ്ധാരണ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ചടങ്ങില്‍ പാണക്കാട് സാദിഖലി തങ്ങള്‍ മുഖ്യാതിഥിയായി എത്തിയിരുന്നു. ആരാധനാലയങ്ങള്‍ക്കകത്തെ സ്നേഹവും ആദരവും പുറത്തുമുണ്ടാവണമെന്നും മനുഷ്യനെ തിരിച്ചറിയാതെ ദൈവത്തെ തിരിച്ചറിയാന്‍ കഴിയില്ലെന്നുമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകള്‍ ശ്രദ്ധനേടി. മതങ്ങള്‍ക്കിടയില്‍ സ്നേഹവും വിശ്വാസവും വളര്‍ത്തേണ്ട കാലമായതുകൊണ്ടാണ് ഓണസന്ദേശവുമായി ജാതി മത ഭേദമില്ലാതെ തന്റെ ആത്മബന്ധുക്കളെ അയക്കുന്നന്നതെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.ഐതിഹ്യപ്രകാരം പരശുരാമനാല്‍ അനുഗ്രഹീതമായ തരണനല്ലൂര്‍ പത്മനാഭന്‍ ഉണ്ണി നമ്പൂതിരി ആയിരക്കണക്കിന് ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ തന്ത്രിയാണ്.

മലബാര്‍ ദേവസ്വം ബോര്‍ഡ് അംഗം കെ. ലോഹ്യയുടെ നേതൃത്വത്തില്‍ എത്തിയ സംഘത്തില്‍ പൊതുപ്രവര്‍ത്തകരായ കെ.പി. നൗഷാദ് അലി, ശങ്കരന്‍ നമ്പീശന്‍, തലയൂര്‍ ഇല്ലത്ത് വിനയരാജന്‍ മൂസത്, മുതുവല്ലൂര്‍ ദുര്‍ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം ഭാരവാഹികളായ ചന്ദ്രന്‍ പുല്ലുത്തൊടി, ശശി രാജന്‍, ജ്യോതിര്‍ ബാബു, കെ പി ഗോപിനാഥന്‍, ശിവദാസന്‍ കിഴക്കേപ്പാട്ട് തുടങ്ങിയവരാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്.

പരിപാടിയില്‍ പി കെ കുഞ്ഞാലിക്കുട്ടി, പി എം എ സലാം, അഡ്വക്കേറ്റ് മുഹമ്മദ് ഷാ തുടങ്ങി നേതാക്കളും പങ്കെടുത്തു.

പ്രതിസന്ധികള്‍ക്കിടയിലും മുസ്ലിം ലീഗിന്റെ സന്ദേശം ഉയര്‍ത്തിപ്പിടിക്കുന്ന ഉത്തരേന്ത്യയില്‍ നിന്നുള്ള യുവജന നേതാക്കള്‍ക്ക് പുതിയ ഊര്‍ജവും ഉള്‍ക്കാഴ്ച്ചയും നല്‍കുന്നതായിരുന്നു ഓരോ സെഷനുകളും. പാണക്കാട് സയ്യിദ് സാദിഖലി തങ്ങള്‍ സെഷന്‍ ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തു.സയ്യിദ് മുനവ്വറലി ശിഹാബ് തങ്ങള്‍ ക്യാമ്പിലെ ഒരു സെഷനില്‍ പ്രതിനിധികളുമായി സംവദിച്ചു.

പ്രസ്ഥാനത്തോടുള്ള ആത്മാര്‍ത്ഥ നിഴലിക്കുന്നതായിരുന്നു അവരുടെ ചോദ്യങ്ങളും സംശങ്ങളും. മുസ്ലിം യൂത്ത് ലീഗ് കേരളത്തില്‍ നേടിയ കരുത്തിനും ജനകീയതക്കും പിന്നില്‍ ഇവിടുത്തെ പ്രവര്‍ത്തകരുടെ ചിട്ടയായ സംഘടനാ പ്രവര്‍ത്തനത്തിന്റെയും കരുത്തുണ്ട് എന്ന സന്ദേശമാണ് അവര്‍ക്ക് കൈമാറാന്‍ ശ്രമിച്ചത്.

ദേശീയ തലത്തില്‍ മുസ്ലിം യൂത്ത് ലീഗിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ പ്രഥമ ത്രിദിന ക്യാമ്പായിരുന്നു ചിന്തന്‍ മിലന്‍. ഈ ചരിത്ര വിജയത്തിന്റെ പിന്നില്‍ പ്രവര്‍ത്തിച്ച മുസ്ലിം യൂത്ത് ലീഗ് ദേശീയ കമ്മിറ്റിയുടെ അമരക്കാര്‍ക്ക് സയ്യിദ് മുനവ്വറലി ശിഹാബ് തങ്ങള്‍ അഭിനന്ദനം അറിയിച്ചു.

പിഞ്ചുമക്കളെ പോലും ക്രൂരമായി കൊലചെയ്യാന്‍ തക്കവണ്ണം നമ്മുടെ സാമൂഹ്യപരിസരം മാറിയിരിക്കുന്നുവെന്നത് അത്യധികം വേദനയും ഞെട്ടലുമുളവാക്കുന്നുണ്ട്. ഇത്തരം സംഭവങ്ങള്‍ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവര്‍ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

മനസ്സ് മരവിപ്പിക്കുന്ന ഇത്തരം ക്രൂരകൃത്യങ്ങളില്‍ മിക്കപ്പോഴും വില്ലനാകുന്നത് ലഹരിയാണ്. മദ്യനയത്തെ കുറിച്ച് ജനങ്ങള്‍ ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ഈ ഘട്ടത്തില്‍ ഇത്തരം സംഭവങ്ങള്‍ സര്‍ക്കാരിന്റെ കണ്ണുതുറപ്പിക്കണം. ഏത് സര്‍ക്കാര്‍ ആയാലും ലഹരി സുലഭമാക്കുന്നതിന് പകരം അതിനെ നിരുത്സാഹപ്പെടുത്താനാണ് ശ്രമിക്കേണ്ടത്. നാടിനെ കുരുതി കൊടുത്തിട്ടല്ല വരുമാനം ഉണ്ടാക്കേണ്ടത്.

മാരകമായ പല ലഹരികളും ഇന്ന് പല രൂപത്തില്‍ സമൂഹത്തില്‍ വ്യാപകമാണ് ഇതിനെതിരെ നമ്മുടെ നിയമ സംവിധാനം കടുത്ത നടപടികള്‍ എടുത്തേ പറ്റൂ. ഈ സംഭവം നമുക്ക് ഒരു ഓര്‍മപ്പെടുത്തലും മുന്നറിയിപ്പുമാകട്ടെ. ഇനിയും ഇങ്ങനെയൊന്ന് സംഭവിക്കാതിരിക്കാന്‍ നമുക്ക് പ്രാര്‍ത്ഥിക്കാം അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.

ഈ വിജയത്തിന് ചുക്കാന്‍ പിടിക്കുന്നതില്‍ പ്രമുഖ പങ്ക് വഹിച്ചത് സിദ്ധരാമയ്യയാണ്. അദ്ദേഹത്തെയും സഹപ്രവര്‍ത്തകരെയും അഭിനന്ദിക്കുകയും ഇന്ത്യന്‍ യൂണിയന്‍ മുസ്ലിംലീഗിന്റെ പിന്തുണ സാദിഖലി തങ്ങള്‍ അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു.

വാക്കുകളിലും പ്രവര്‍ത്തികളിലും നിലപാടുകളിലുമുണ്ടാകുന്ന മനുഷ്യസഹജമായ ശരിതെറ്റുകളും തീരുമാനങ്ങളിലെ വൈവിധ്യങ്ങളും തുറന്നുപറയാനും പങ്കുവെക്കാനും കഴിയുന്ന നേതാവായിരുന്നു. സൗഹൃദങ്ങളേയും സാഹചര്യങ്ങളേയും ഉള്‍ക്കൊള്ളാന്‍ കഴിഞ്ഞിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിയോഗം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിടവ് അത്ര വേഗം നികത്താനാവുകയില്ല.ഇംഗ്ലണ്ട് ക്രിക്കറ്റ് ടീമിന്റെ മുന്‍ നായകന്‍ മൈക്ക് ബ്രെയര്‍ലിയെ കുറിച്ച് ഓസ്‌ട്രേലിയന്‍ ഫാസ്റ്റ് ബോളര്‍ റോഡ്‌നി ഹോഗ് പറഞ്ഞ പ്രസിദ്ധമായൊരു വാക്കുണ്ട്. ഇയാള്‍ക്ക് ജനങ്ങളില്‍ ബിരുദമുണ്ട് എന്നായിരുന്നു അത്. മേല്‍ വാചകം ഉമ്മന്‍ചാണ്ടിയുടെ വിശേഷണമായി മലയാളത്തിലെ പ്രമുഖ മാധ്യമപ്രവര്‍ത്തകന്‍ ജോണി ലൂക്കോസ് ഒരിക്കല്‍ പറഞ്ഞിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് ജനങ്ങളില്‍ ബിരുദമുണ്ടായിരുന്നു എന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിനു കൂടെ ജനകീയന്‍ എന്ന വാക്ക് മലയാളി പറഞ്ഞിരുന്നു എന്നതും വെറുതെയായിരുന്നില്ല. ജനങ്ങളിലേക്കിറങ്ങി ചെന്ന് അവരെ കേള്‍ക്കുകയും അറിയുകയും വായിക്കുകയും അവര്‍ക്കുവേണ്ടി നിയമങ്ങള്‍ സൃഷ്ടിക്കുകയും നിയമങ്ങള്‍ ഭേദഗതിവരുത്തുകയും ക്ഷേമ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ നടപ്പിലാക്കുകയും ചെയ്തു. മുഖ്യമന്ത്രിയായിരുന്ന കാലത്ത് നടത്തിയ ജനസമ്പര്‍ക്ക പരിപാടികളില്‍ ഓരോ ജില്ലയിലും തീര്‍പ്പാക്കിയത് ഫയലുകളായിരുന്നു. അതിലധികവും പാവങ്ങളുടെ പ്രശ്‌നങ്ങളായിരുന്നു. അത് വെറും പ്രശ്‌നങ്ങളായിരുന്നില്ല സാധാരണക്കാരുടെ ജീവിത കാര്യങ്ങളായിരുന്നു. ഭക്ഷണം, ചികിത്സ, പാര്‍പ്പിടം എന്നിങ്ങനെ സാധാരണക്കാരന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളില്‍ അദ്ദേഹം പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ പതിപ്പിച്ചു. സൗജന്യ നിരക്കില്‍ അരിയും ധാന്യങ്ങളും റേഷന്‍ കടകള്‍വഴി വിതരണം ചെയ്യാന്‍ തുടങ്ങിയതും ദരിദ്ര ജനങ്ങളുടെ ചികിത്സക്കായി കാരുണ്യ പദ്ധതികളും സര്‍ക്കാര്‍ മെഡിക്കല്‍ കോളജുകള്‍ ഇല്ലാത്ത എല്ലാ ജില്ലകളിലും മെഡിക്കല്‍ കോളജുകള്‍ കൊണ്ടുവന്നതും ക്ഷേമ പെന്‍ഷന്‍ അര്‍ഹരായവര്‍ക്ക് മുഴുവന്‍ എത്തിക്കാന്‍ സംവിധാനമൊരുക്കിയതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണകാല നേട്ടങ്ങളായിരുന്നു.

നിയമത്തിന്റെ നൂലാമാലകളിലും സാങ്കേതിക തടസ്സങ്ങളിലും കുടുങ്ങി ജനങ്ങള്‍ക്ക് ലഭ്യമാവേണ്ട ആനുകൂല്യങ്ങള്‍ തടയപ്പെടുന്ന അവസ്ഥക്ക് മാറ്റംവരുത്താന്‍ നിരവധി തവണ നിയമഭേദഗതി കൊണ്ടുവന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്ത്. ബാലസംഘത്തിലൂടെയും പിന്നീട് വിദ്യാര്‍ത്ഥി രാഷ്ട്രീയത്തിലൂടേയുമാണ് അദ്ദേഹം പൊതു പ്രവര്‍ത്തന രംഗത്ത് സജീവമായത്. കോണ്‍ഗ്രസ്സിന്റെ വിദ്യാര്‍ത്ഥി യുവജന സംഘടനകളുടെ സംസ്ഥാന അധ്യക്ഷനായി പൊതുമണ്ഡലത്തില്‍ കഴിവ് തെളിയിച്ചു. കേരളത്തിന്റെ വികസന രംഗത്ത് ഏറെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ട നാഴികക്കല്ലുകളായ കൊച്ചിമെട്രോ, കണ്ണൂര്‍ വിമാനത്താവളം, സ്മാര്‍ട്ട് സിറ്റി, വല്ലാര്‍പാടം തുറമുഖ പദ്ധതി തുടങ്ങിയവ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണമികവിന്റെ അടയാളപ്പെടുത്തലുകളാണ്. ഭരണകാര്‍ത്താവും രാഷ്ട്രീയക്കാരനുമായ ഉമ്മന്‍ചാണ്ടിക്ക് നിയമസഭാ സാമാജികനായി അരനൂറ്റാണ്ട് പൂര്‍ത്തിയാക്കാനും സൗഭാഗ്യമുണ്ടായി. ഒരേ മണ്ഡലത്തില്‍ നിന്നുമാണ് അദ്ദേഹത്തെ നിയമസഭാ സാമാജികനായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത് എന്ന സവിശേഷത കൂടിയുണ്ട്. ഈ കാലയളവില്‍ നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളില്‍ അദ്ദേഹം പരാജയപ്പെട്ടിട്ടില്ല, മത്സരിക്കാതിരുന്നിട്ടുമില്ല. പാര്‍ലമെന്ററി ജനാധിപത്യത്തില്‍ അദ്ദേഹത്തിനു ലഭിച്ച ഈ അപൂര്‍വ സൗഭാഗ്യം ഏറെ പേര്‍ക്കുണ്ടാവാന്‍ സാധ്യതയില്ല.

ആദര്‍ശ പ്രതിബദ്ധതയുള്ള കോണ്‍ഗ്രസ്സ് നേതാവായിരിക്കുമ്പോഴും സൈദ്ധാന്തികതയുടെ സങ്കീര്‍ണതകളിലൂടെയല്ല അദ്ദേഹം സഞ്ചരിച്ചതും സംസാരിച്ചതും. കോണ്‍ഗ്രസ്സിനെ ജനകീയമാക്കുന്നതിലും ഐക്യജനാധിപത്യ മുന്നണിയെ ജന ഹൃദയങ്ങളിലെത്തിക്കുന്നതിലും ഉമ്മന്‍ചാണ്ടി എന്ന നേതാവിന്റെ ചിന്തയും കര്‍മ കുശലതയും എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്. കോണ്‍ഗ്രസിലെ കഴിഞ്ഞ കാല നേതാക്കന്മാര്‍ സ്വീകരിച്ച വ്യക്തിപരവും രാഷ്ട്രീയപരവുമായ ആത്മബന്ധത്തിന്റെ നല്ല പിന്തുടര്‍ച്ചക്കാരന്‍ തന്നെയായിരുന്നു ഉമ്മന്‍ചാണ്ടി. കോണ്‍ഗ്രസ്സിന്റേയോ ഐക്യജനാധിപത്യ മുന്നണിയുടേയോ മാത്രമല്ല, കേരളത്തിന്റെതന്നെ പൊതു സ്വത്തായിരുന്നു. സൗഹൃദ ബന്ധങ്ങളിലും പ്രവര്‍ത്തന മേഖലകളിലും കരുതലും കാവലുമാകാന്‍ പുതുപ്പള്ളിയുടെ പ്രിയപ്പെട്ട കുഞ്ഞൂഞ്ഞിന് സാധിച്ചു. സൗഹൃദത്തിന്റേയും കരുതലിന്റേയും ധാരാളം അടയാളങ്ങള്‍ ആ ജീവിതം പരിശോധിച്ചാല്‍ കണ്ടെത്താന്‍ കഴിയും. വിദ്യാര്‍ത്ഥി കാലത്ത് സഹപാഠിയായ സുഹൃത്തിന് പോളിടെക്‌നിക്കില്‍ പഠിക്കാന്‍ അഡ്മിഷന്‍ ഫീസിന് പണമില്ലെന്നറിഞ്ഞ അദ്ദേഹം വിരലിലെ സ്വര്‍ണ മോതിരം ഊരിക്കൊടുത്തതുമുതല്‍ മുഖ്യമന്ത്രിയായിരിക്കേ കോഴിക്കോട് പൊതുപരിപാടിക്കിടയില്‍ സഹപാഠിക്ക് വീടില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ മൂന്നാം ക്ലാസ്സുകാരിയുടെ സങ്കട പരാതിക്ക് വളരെ വേഗത്തില്‍ പരിഹാരം കണ്ടതു വരെയുണ്ട്. ഉമ്മന്‍ചാണ്ടിയുടെ ജീവിത പുസ്തകത്തിലെ ഓരോ അധ്യായങ്ങളിലും അത്തരം കഥകള്‍ ധാരാളം രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. മോതിരം കിട്ടിയ തങ്കപ്പനെ പോലെ, മൂന്നാം ക്ലാസുകാരി ശിവാനിയെ പോലെ, വീട് കിട്ടിയ അമലിനെ പോലെ ആയിരക്കണക്കിനു കഥാപാത്രങ്ങളെ അടുക്കി വെച്ചതാണ് ഉമ്മന്‍ചാണ്ടി എന്ന പുസ്തകം. സഹജീവികളുടെ പ്രശ്‌നങ്ങള്‍ പരിഹരിക്കുന്ന ഉദാരമനസ്‌ക്കനായ സുല്‍ത്താനാണ് ആ പുസ്തകത്തില്‍ അദ്ദേഹം. ഉമ്മന്‍ചാണ്ടിയുടെ തന്നെ വാക്കുകള്‍ പറയുന്നതും അതാണ്. ‘സാധാരക്കാരില്‍ സാധാരണക്കാരായവരില്‍ നിന്നും നമുക്ക് പലതും അറിയാനും പഠിക്കാനുമുണ്ട്. പാവങ്ങളുടെ ദു:ഖങ്ങളും സങ്കടങ്ങളും കേള്‍ക്കുമ്പോഴാണ് പലതും നാം അറിയുന്നത്. ജനങ്ങളില്‍നിന്നും കിട്ടുന്ന അറിവും അനുഭവങ്ങളും ഒരു പുസ്തകത്തില്‍ നിന്നും കിട്ടില്ല. എന്റെ പുസ്തകം ജനങ്ങളാണ്’.

കുറിപ്പിന്റെ പൂര്‍ണ്ണരൂപം

അദ്ദേഹം പ്രതീക്ഷകളുടെ രാജാവായിരുന്നു. തന്റെ നാടിനും ജനതക്കും വേണ്ടി പ്രതീക്ഷാ നിര്‍ഭരമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓരോ ചുവടുവെപ്പും.’അതിവേഗം ബഹുദൂരം’ എന്നത് ഒരുമുദ്രാവാക്യം മാത്രമായിരുന്നില്ല, അതു തന്നെയായിരുന്നു ആ ജീവിതത്തിന്റെ സന്ദേശവും.

നമുക്കു വിടചൊല്ലാനാവില്ല കാരണം അദ്ദേഹം നമ്മുടെ ഹൃദയങ്ങളിലെ മറക്കാനാവാത്ത ഓര്‍മ്മയാണ്.പരേതാത്മാവിന് നിത്യശാന്തി നേരുന്നു.